Kopce w trawniku - kret, nornica czy mrówki? Po czym poznać sprawcę

Wysoki, kopułowy kopiec z drobnej ziemi, a kolejne kopce ciągną się w linii - to kret. Płaskie, nieregularne kopczyki przerośnięte korzeniami i trawą zostawia karczownik, a okrągłe dziury bez kopców, kilka obok siebie przy roślinach, robi zwykle nornik. Małe kupki suchej, sypkiej ziemi, przy których krzątają się mrówki, to gniazdo mrówek, a błotniste, skręcone kupki od jesieni do wiosny zostawiają dżdżownice. Patrzę zawsze najpierw na układ kopców i na to, z czego są usypane, a dopiero potem sięgam po łopatkę.

Klucz rozpoznawczy - kopiec, otwór i rozstaw

Porównaj to, co widzisz na trawniku, z wierszami tabeli. Najwięcej mówią kształt kopca, ziemia, z której jest usypany, i miejsce, w którym korytarz dochodzi do kopca.

Wymiary kopca kreta różnią się w źródłach: jedno podaje 30-50 cm średnicy i do 15 cm wysokości, inne 20-30 cm średnicy. Darń wyrwana płatami bez żadnych kopców często nie jest dziełem kopacza spod ziemi - opisuję to niżej przy pędrakach. Turkucia podjadka w tabeli pomijam: drąży wąskie, rozgałęzione korytarze w wilgotnych miejscach, ale według opisu gatunku jego liczebność spadła i dziś nie ma większego znaczenia w uprawach.

Kret, karczownik czy nornik - po czym je odróżnić

„Nornica” w ogrodowych rozmowach to więcej niż jedno zwierzę. Nornik zwykle kopców nie sypie, karczownik je usypuje, więc rada „nornica nie robi kopców”, powtarzana w polskich poradnikach, sprawdza się tylko przy norniku.

Kopiec kreta

Kret nie jest gryzoniem, tylko owadożernym ssakiem z rodziny kretowatych. Żywi się dżdżownicami, larwami owadów i innymi bezkręgowcami, a roślinom szkodzi przy okazji, gdy kopiąc narusza korzenie siewek i małych roślin.

Kopiec to drobnogrudkowa ziemia wypchnięta z korytarza, bez korzeni i trawy, czasem z resztkami owadów. Świeży składa się z „kolumn” ziemi o średnicy 5-6 cm, a korytarz wchodzi w niego od spodu, pośrodku. Kopce układają się w linii wzdłuż tunelu, w dość regularnych odstępach, czasem też na końcach krótkich bocznych korytarzy.

Skąd kopce, skoro nie każdy tunel je daje? Według opisu biologii kreta w płytkich korytarzach żerowych zwierzę ubija ziemię w ścianach - taki tunel widać najwyżej jako lekkie wybrzuszenie darni. Kopce powstają, gdy kret kopie głębiej i ziemię musi wypchnąć na powierzchnię.

Liczba kopców nie mówi, ile kretów masz w ogrodzie. Według jednego z opracowań kret potrafi usypać do czterech kopców w półtorej godziny, a RHS (brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze) zaznacza, że krety są silnie terytorialne i w wielu ogrodach wszystkie kopce to robota jednego osobnika.

Kopiec karczownika

Karczownik ziemnowodny (Arvicola amphibius) to gryzoń powszechny w całej Polsce. Jego formy lądowe żyją na łąkach, w sadach i ogrodach, kopią płytkie systemy korytarzy podobne do kreciej sieci i żywią się głównie korzeniami, cebulami i bulwami. Na Podkarpaciu nazwy „nornica” albo „połch” używa się też dla jego krewnego, karczownika mniejszego.

Kopce karczownika są płaskie i mniej stabilne niż kopce kreta. Niemiecki praktyk od zwalczania karczowników opisuje je jako nieregularne i niepozorne, rozrzucone w nieregularnych odstępach, przerośnięte korzeniami i źdźbłami trawy, a pod jesień coraz większe. Cecha, po której odróżnisz je najpewniej: korytarz biegnie obok kopca, nigdy pod nim.

Ślady nornika

Nornik zamiast kopców zostawia okrągłe otwory wejściowe, zwykle kilka blisko siebie, często przy krzewach, roślinach i grządkach. Jeden z polskich poradników podaje ich średnicę na 3-5 cm. Tunele biegną tuż pod powierzchnią, więc trawnik nad nimi robi się nierówny, miękki i ugina się pod stopą, a gleba bywa lekko spękana albo wybrzuszona.

Polskie poradniki piszą, że nornica nie wyrzuca ziemi na powierzchnię. RHS opisuje jednak miękkie miejsca w trawniku z małymi kupkami ziemi jako prawdopodobny ślad norników drążących tuż pod darnią. Oba opisy da się pogodzić: wysokiego kopca nornik nie usypie, ale drobne grudki ziemi przy płytkich tunelach mogą się pojawić.

Pory aktywności nie traktuj jako wskazówki. Źródła podają raz noc, raz dzień i noc, bo pod potoczną „nornicą” kryje się kilka gatunków.

Dwa zwierzęta w jednym tunelu

Norniki i karczowniki korzystają z korytarzy wykopanych przez krety. Kopce jak od kreta i wyjedzone cebule w tej samej rabacie nie wykluczają się więc - w jednym systemie tuneli mogą działać dwa różne zwierzęta. Zanim cokolwiek zrobisz, sprawdź rośliny i przeprowadź test opisany niżej.

Malutkie kopczyki i dziury - mrówki, dżdżownice, pędraki

Małe kupki drobnej, sypkiej ziemi nad gniazdem i biegające wokół mrówki to najłatwiejsza diagnoza w tym wpisie. Mrówki są najbardziej aktywne od kwietnia do października, a w ogrodach spotyka się głównie rodzaje Lasius, Myrmica i Formica. Hurtnica pospolita (Lasius niger), jedna z najpospolitszych mrówek w Polsce, buduje kopce wyższe tam, gdzie trawa jest bujniejsza. Pod płytami tarasu i chodnika gniazda mrówek nie mają kopców - widać tylko małe otwory.

Mrówki nie szkodzą roślinom bezpośrednio, ale wynoszona ziemia przysypuje niskie rośliny i przesusza korzenie, a gniazda pod płytami mogą powodować ich osiadanie. Chronią też mszyce przed biedronkami, bo zbierają ich spadź. Jeśli pobliskie rośliny oblazły mszyce, przyda Ci się wpis o tym, co jedzą biedronki i czy są pożyteczne.

Błotniste kupki to co innego. RHS opisuje je jako odchody dżdżownic: małe kupki mokrej ziemi, świeże często skręcone. Pojawiają się głównie od września do kwietnia, najwięcej jesienią i wczesną wiosną. Od ziemi wynoszonej przez mrówki i kreta odróżnia je właśnie błotnista konsystencja.

Darń wyrwana płatami i dziury bez kopców to według RHS często robota ptaków - sójek, srok, gawronów i wron - albo borsuków i lisów, które szukają pędraków, czyli larw chrząszczy. Szkody są najbardziej widoczne od jesieni do wiosny. Pędraki to białe larwy wygięte w literę C, z jasnobrązową głową i trzema parami odnóży, długie do ok. 18 mm, a u niektórych gatunków do 30 mm.

Test w terenie krok po kroku

Weź rękawice i małą łopatkę. Kroki ułożyłam od najmniej inwazyjnych, a test z odsłoniętym korytarzem zostawiłam na koniec, bo wymaga cierpliwości.

1. Obejrzyj układ z odległości. Kopce w linii, w dość regularnych odstępach, wskazują kreta; kopce w nieregularnych odstępach - karczownika; otwory bez kopców skupione przy roślinach - nornika.
2. Przejdź po darni między kopcami i obok dziur. Miękka, uginająca się powierzchnia nad płytkimi tunelami, zwłaszcza przy otworach i roślinach, wskazuje nornika. Lekkie wybrzuszenia darni biegnące w linii to płytki korytarz żerowy - kopie go kret, ale podobną płytką sieć drąży karczownik, a nad tunelami nornika gleba też bywa wybrzuszona, więc sam ten krok sprawcy nie rozstrzyga.
3. Sprawdź rośliny obok kopców i otworów. Wyjedzone od środka cebule i bulwy oraz parzyste bruzdy po siekaczach na bulwach krokusów oznaczają gryzonia - kret roślin nie je. Samo więdnięcie mimo podlewania to słabszy sygnał, bo korzenie siewek i małych roślin narusza też kopiący kret - odgarnij ziemię i sprawdź, czy roślina albo cebula jest wyjedzona.
4. Rozgarnij ręką jeden kopiec. Drobna, sama ziemia to kret, ziemia przerośnięta korzeniami i źdźbłami trawy - karczownik, sucha i sypka z mrówkami - mrówki, błotnista, skręcona kupka - dżdżownica.
5. Poszukaj wlotu korytarza. Od spodu, pod środkiem kopca - kret; z boku, obok kopca - karczownik.
6. Jeśli darń odchodzi płatami, unieś ją. Białe larwy wygięte w literę C to pędraki, a dziury robią zwierzęta, które ich szukają.
7. Odsłoń łopatką krótki odcinek korytarza i zajrzyj do niego nie wcześniej niż po ok. 6 godzinach, a jeśli wciąż jest otwarty - ponownie po kilku dniach. Według niemieckiego praktyka karczownik zatyka odsłonięty otwór jak korkiem już po kilku minutach, najpóźniej po ok. 6 godzinach. Kret zamyka go dopiero po kilku dniach, podkopując się pod odsłonięte miejsce z obu stron, a nowy strop jest kruchy i luźny. Ten krok rób tylko w ogrodzie - poza nim, np. na łące za płotem, kret i karczownik są pod ochroną częściową i niszczenie ich nor jest zakazane.

Wynik bywa niejednoznaczny, gdy w krecim tunelu działa też gryzoń: kopce będą wyglądać na kretowe, a korytarz może zostać zatkany szybciej, niż zrobiłby to kret. Wtedy rozstrzygają rośliny - wyjedzone cebule przy kopcach kreta oznaczają dwóch lokatorów. Gładkości ścian korytarza nie biorę pod uwagę, bo opisy kreta i karczownika podają tu sprzeczne cechy.

Kret w ogrodzie a przepisy - co z nich wynika

W sieci krążą różne wersje: kret jest chroniony wszędzie, ma sezon ochronny, przepis zakazuje stosowania na niego trutek. Żadnej z nich nie ma w tekście rozporządzenia.

Obowiązuje rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r. poz. 2380). Kret jest w załączniku nr 2, wśród gatunków pod ochroną częściową, ale w brzmieniu: „kret - osobniki znajdujące się poza terenem ogrodów, upraw ogrodniczych, szkółek leśnych, trawiastych lotnisk, ziemnych konstrukcji hydrotechnicznych oraz obiektów sportowych”. Kret w Twoim ogrodzie nie jest więc objęty ochroną gatunkową z tego rozporządzenia.

Poza terenami wyłączonymi - np. na łące za płotem - obowiązują zakazy z § 6 rozporządzenia, m.in. umyślnego zabijania, okaleczania lub chwytania, transportu, niszczenia nor i innych schronień oraz umyślnego przemieszczania w inne miejsca. Kret ma w załączniku dodatkowe oznaczenie, więc obejmuje go też zakaz umyślnego płoszenia lub niepokojenia. Popularna rada „złap kreta i przenieś” poza ogrodem łamie zatem zakaz chwytania i przemieszczania.

Karczownik ziemnowodny i karczownik mniejszy mają podobny zapis: chronione są osobniki poza terenem ogrodów, upraw ogrodniczych i szkółek leśnych, bez dodatkowego zakazu płoszenia. Nornika zwyczajnego i nornicy rudej w załącznikach nie ma - nie są gatunkami chronionymi.

Ostrożnie z mrowiskami. Pod ochroną częściową jest sześć gatunków mrówek z rodzaju Formica: mrówka północna, smętnica, ćmawa, łąkowa, rudnica i pniakowa, a zakaz obejmuje niszczenie, usuwanie i uszkadzanie mrowisk. Tych gatunków nie opisuję tu z wyglądu, więc zasada jest prosta: gniazda nie rozkopuj, jeśli nie wiesz, jaka mrówka je zbudowała.

Brak ochrony gatunkowej nie oznacza, że wobec kreta czy nornika wszystko wolno. Ustawa o ochronie zwierząt (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 1580) dotyczy zwierząt kręgowych, a jej art. 5 brzmi: „Każde zwierzę wymaga humanitarnego traktowania”. Art. 6 ust. 1 zakazuje zabijania zwierząt poza zamkniętą listą wyjątków, a art. 6 ust. 1a - znęcania się nad nimi. Dlatego w ogrodzie stawiam na sposoby, które zwierzęcia nie zabijają: rozgarnianie kopców, bariery i tolerancję.

Co zrobić po rozpoznaniu i czego nie robić

Kret

1. Rozgarnij świeże kopce, zanim skosisz trawnik. Nierozgarnięte kretowiska niszczą trawę pod spodem, sprzyjają chwastom i utrudniają koszenie.
2. Zasyp i wyrównaj zapadnięte płytkie korytarze, a większe ubytki dosiej trawą. Zapadający się grunt nad tunelami grozi też potknięciem, co przy tarasie i ścieżkach ma znaczenie.
3. Nie licz kretów po kopcach i nastaw się, że kopce mogą wracać. Kret nie zapada w sen zimowy, a szczyt jego aktywności RHS wskazuje na późną zimę i wczesną wiosnę, inne opracowanie - na wiosnę i jesień.
4. Jeśli trawnik ma być równy, zaplanuj siatkę. Działa, bo nie pozwala kretowi wyjść na powierzchnię, ale trzeba ją położyć przed ułożeniem darni, czyli przy zakładaniu trawnika. Poradniki podają głębokość 10-15 cm albo ok. 20 cm.

Odstraszaczy elektronicznych nie traktuję jako rozwiązania. Według RHS brzęczące urządzenie może najwyżej przegonić kreta w inną część ogrodu, a niemiecki praktyk pisze wprost, że ultradźwięki na karczowniki nie działają. Z roślinami „na krety” jest podobnie: RHS nazywa cebule czosnku złotego sposobem wątpliwej wartości, a praktyk zauważa, że sama liczba domowych sposobów, od cesarskiej korony po wilczomlecz, świadczy o tym, że żaden naprawdę nie działa.

Kopce kreta traktuję jako informację o glebie: kret wybiera ziemię żyzną, wilgotną i bogatą w dżdżownice, więc pod rabatę to dobra wiadomość. Przy trawniku przy tarasie albo od ulicy radzę zaplanować barierę razem z trawnikiem, bo później trzeba zdejmować darń.

Karczownik i nornik

Najpierw potwierdź gryzonia po roślinach: odgarnij ziemię przy więdnącej roślinie albo cebuli i obejrzyj, czy jest wyjedzona. Jeśli sadzisz jesienią wiosenne kwiaty cebulowe, zajrzyj do nich w pierwszej kolejności. Metody ochrony roślin i odstraszania opisałam we wpisie o tym, jak rozpoznać nornicę i odstraszyć ją z ogrodu, więc tu ich nie powtarzam.

Przed decyzją dwie informacje. RHS zaznacza, że wszystkie metody zwalczania norników polegają na zabijaniu, i zaleca bariery albo tolerancję. Masowe pojawy norników są przejściowe - wysokie populacje nie utrzymują się długo.

Mrówki i dżdżownice

1. Kopczyki mrówek RHS radzi tolerować: zniszczoną kolonię zastąpią nowe królowe, które mogą założyć więcej gniazd.
2. Jeśli wiesz, że gniazdo nie należy do żadnego z sześciu chronionych gatunków z rodzaju Formica, rozgarnij kopczyki miotłą w suchy dzień przed koszeniem, bo kosiarka rozmazuje ziemię po trawie. Gdy nie masz pewności, zostań przy punkcie 1 - zakaz obejmuje też uszkadzanie i usuwanie mrowisk.
3. Przy tym samym zastrzeżeniu nierówności narosłe przez lata usuń, zdejmując darń, zbierając nadmiar ziemi i układając darń z powrotem - najlepiej zimą.
4. Odchody dżdżownic zostaw w spokoju i rozgarnij je dopiero, gdy wyschną. Dżdżownice są w trawniku pożyteczne.

Czego nie robić

• Nie wykładaj trutek do tunelu. Mogą je zjeść ptaki, jeże, psy i koty, a drapieżnik, który zje zatrutego gryzonia, zatruwa się wtórnie. W ogrodzie, po którym biegają dzieci i zwierzęta domowe, odradzam trutki bez wyjątku.
• Nie odpalaj petard w korytarzach: są niebezpieczne dla ludzi, a zwierzę przenosi się do innych tuneli.
• Nie zalewaj tuneli wodą. Zwierzęta uciekają do wyżej położonych korytarzy, a nadmiar wody szkodzi roślinom.
• Nie wlewaj do nor nafty ani oleju silnikowego - zanieczyszczają glebę.
• Nie licz na butelki, dzwonki i wiatraczki wbite w trawnik, bo zwierzęta się do nich przyzwyczajają.
• Nie łap kreta na łące za płotem, żeby go gdzie indziej wypuścić - poza ogrodem to zakazane chwytanie i przemieszczanie.
• Nie rozkopuj mrowiska, jeśli nie znasz gatunku: sześć gatunków z rodzaju Formica jest chronionych, a na miejsce zniszczonej kolonii i tak mogą powstać nowe gniazda.

Kopce w trawniku - najczęstsze pytania

Czy nornica robi kopce jak kret?

Nornik wysokich kopców jak kret nie sypie - zostawia okrągłe otwory i płytkie tunele, przy których najwyżej pojawiają się małe kupki ziemi. Kopce robi za to karczownik, z którym nornika łatwo pomylić, ale są płaskie, nieregularne i przerośnięte korzeniami. Stwierdzenie „nornica nie robi kopców” jest więc prawdziwe tylko wobec nornika.

Jak poznać, czy to kret, czy nornica?

Spójrz na kopiec i wlot korytarza. Wysoki kopiec z drobnej ziemi, kopce w linii i korytarz pod środkiem to kret, płaski kopiec z korzeniami i trawą, z korytarzem obok - karczownik, okrągłe dziury bez kopców przy roślinach - nornik. Pewności dodaje test z odsłoniętym korytarzem: według opisu praktyka karczownik zatyka go w ciągu kilku minut do ok. 6 godzin, kret dopiero po kilku dniach.

Co robi malutkie kopczyki na trawniku?

Małe kopczyki suchej, sypkiej ziemi, przy których krzątają się mrówki, to gniazdo mrówek - najwięcej ich od kwietnia do października. Błotniste, często skręcone kupki pojawiające się od września do kwietnia to odchody dżdżownic. Mrówcze kopczyki najlepiej zostawić, a rozgarniać miotłą w suchy dzień tylko wtedy, gdy wiesz, że to nie chroniony gatunek z rodzaju Formica; dżdżownicze rozgarnij po wyschnięciu.

Jakie zwierzę robi dziury w trawniku?

Okrągłe otwory, kilka blisko siebie przy roślinach, zostawia nornik. Darń wyrwaną płatami i dziury bez kopców robią często ptaki, borsuki albo lisy, które szukają pędraków. Unieś luźny płat darni: białe larwy wygięte w literę C potwierdzają, że problemem są pędraki.

Kret czy karczownik - jak je odróżnić bez kopania?

Po kształcie, składzie i układzie kopców: kret sypie wysokie kopce z samej ziemi w linii, karczownik - płaskie i nieregularne, z korzeniami i trawą, w nieregularnych odstępach. Położenie wlotu korytarza zobaczysz dopiero po rozgarnięciu kopca. Bez testu z odsłoniętym korytarzem możesz się pomylić, zwłaszcza gdy gryzoń korzysta z krecich tuneli.

Czy kret w ogrodzie jest pod ochroną?

Nie na podstawie rozporządzenia o ochronie gatunkowej zwierząt: ochrona częściowa obejmuje krety poza terenem ogrodów, upraw ogrodniczych, szkółek leśnych, trawiastych lotnisk, ziemnych konstrukcji hydrotechnicznych i obiektów sportowych. Poza tymi terenami obowiązują m.in. zakazy umyślnego zabijania, chwytania, przemieszczania i płoszenia kreta. Wszędzie, także w ogrodzie, obowiązuje ustawa o ochronie zwierząt, która wymaga humanitarnego traktowania każdego zwierzęcia i zakazuje zabijania poza wymienionymi w niej wyjątkami.

Ile kretów jest w ogrodzie, skoro kopców jest kilkanaście?

Często tylko jeden. RHS podkreśla, że krety są silnie terytorialne, a w małym ogrodzie wszystkie kopce to prawdopodobnie robota jednego osobnika. Według jednego z opracowań kret potrafi usypać do czterech kopców w półtorej godziny, więc kilkanaście kopców w kilka dni nie oznacza, że kretów przybywa.